یادگیری کاوشگرانه (Inquiry-Based Learning) از نگاه کت مرداک (Kath Murdoch) صرفاً روشی برای تدریس علوم یا انجام پروژه‌های پژوهشی نیست؛ بلکه رویکردی است که در آن دانش‌آموزان از طریق پرسشگری، جست‌وجو، تحلیل، تأمل و اقدام به ساختن فهمی عمیق از جهان پیرامون خود می‌رسند. در این رویکرد، یادگیری با انتقال مستقیم اطلاعات آغاز نمی‌شود، بلکه با برانگیختن کنجکاوی، آشکار شدن ایده‌های اولیه دانش‌آموزان و درگیر شدن آن‌ها با پرسش‌های معنادار شکل می‌گیرد. نقش معلم نیز از «ارائه‌دهنده پاسخ» به «طراح و هدایت‌کننده تجربه‌های یادگیری» تغییر می‌کند.
برای حمایت از این نوع یادگیری، کت مرداک چرخه یادگیری کاوشگرانه (Inquiry Cycle) را توسعه داده است؛ چرخه‌ای که طی بیش از دو دهه در مدارس بسیاری از کشورهای مختلف، به‌ویژه در مدارس برنامه‌های بین‌المللی مانند IB PYP، به‌کار گرفته شده است. این چرخه، فرایند یادگیری را به شش مرحله به‌هم‌پیوسته تقسیم می‌کند که از برانگیختن کنجکاوی آغاز می‌شود و با بازاندیشی و ارزیابی پایان می‌یابد. البته این مراحل یک مسیر کاملاً خطی نیستند؛ دانش‌آموزان و معلمان ممکن است در طول یادگیری بارها میان مراحل مختلف رفت‌وآمد کنند و بر اساس پرسش‌های جدید، مسیر کاوش خود را بازطراحی کنند.
مراحل یک فعالیت کاوشگرانه
چرخه یادگیری کاوشگرانه از شش مرحله به‌هم‌پیوسته تشکیل شده است. این مراحل یک مسیر خطی و یک‌طرفه نیستند؛ بلکه معلم و دانش‌آموزان ممکن است با توجه به پرسش‌ها و یافته‌های جدید، بارها میان مراحل مختلف رفت‌وآمد کنند. با این حال، این شش مرحله چارچوبی برای طراحی و هدایت یک تجربه یادگیری کاوش‌محور فراهم می‌کنند:
- آماده‌سازی و جهت‌دهی (Tuning In)
برانگیختن کنجکاوی، آشکار کردن پیش‌دانسته‌ها و ایجاد ارتباط با موضوع. - یافتن اطلاعات (Finding Out)
جست‌وجو، مشاهده، آزمایش و گردآوری اطلاعات و شواهد جدید. - سامان‌دهی و معنا‌بخشی (Sorting Out)
تحلیل، تفسیر و سازمان‌دهی یافته‌ها برای ساختن درکی عمیق‌تر. - پیشروی و تعمیق کاوش (Going Further)
دنبال کردن پرسش‌ها و علایق جدید و انجام کاوش‌های مستقل‌تر. - بازاندیشی و اقدام (Reflecting and Acting)
به‌کارگیری آموخته‌ها، بازاندیشی درباره یادگیری و تعیین گام‌های بعدی. - ارزیابی و بازبینی (Evaluating)
بررسی اثربخشی فرایند کاوش، شناسایی نقاط قوت و زمینه‌های بهبود.
در ادامه با هر یک از این مراحل بیشتر آشنا می‌شویم.
آماده‌سازی و جهت‌دهی (Tuning In)
| توضیح | تمرکزها |
|---|---|
| پر این مرحله از فرایند کاوش، معلم اساساً در حال آشنا شدن و تنظیم مسیر خود با تفکر دانش‌آموزان است (و دانش‌آموزان نیز در حال تنظیم و جهت‌دهی تفکر خود هستند). معلم در نقش کاوشگر، فعالانه در فرایند حضور دارد و تفکر دانش‌آموزان محور اصلی کاوش است. دانش‌آموزان معمولاً از راه‌های مختلفی، از جمله بازی و فعالیت‌های ساختاریافته، تفکر خود را آشکار می‌کنند. آن‌ها شواهدی از نظریه‌ها و برداشت‌های اولیه خود ارائه می‌دهند؛ ممکن است شروع به پرسیدن سؤال کنند و به‌تدریج بیشتر متوجه شوند که چگونه این برداشت‌ها با زندگی‌شان ارتباط دارد و قرار است درباره چه چیزی یاد بگیرند و چه کاری انجام دهند. به‌تدریج، دانش‌آموزان می‌توانند ایده‌های اولیه خود را با اعتمادبه‌نفس و به شیوه‌های مختلف بیان و با دیگران به اشتراک بگذارند. آن‌ها آگاه می‌شوند که ایده‌هایشان موقتی و قابل تغییر است و احتمال دارد در مسیر کاوش، آن‌ها را تغییر دهند. بسته به ماهیت خودِ کاوش، ممکن است در این مرحله دانش‌آموزان با یک پروژه یا تکلیفی نیز مواجه شوند که قرار است روی آن کار کنند تا مسئله‌ای را که با آن درگیر هستند، حل کنند. نکته مهم این است که اطلاعاتی که در این مرحله جمع‌آوری می‌شود، به برنامه‌ریزی مراحل بعدی کمک می‌کند. | • برانگیختن علاقه، کنجکاوی، تنش یا عدم‌قطعیت • گردآوری اطلاعات درباره تفکر، دانش، احساسات و درک فعلی دانش‌آموزان • کمک به دانش‌آموزان برای ایجاد ارتباط میان دانسته‌های خود و مفهوم/مفاهیم کلیدی • ایجاد هدف، تصویر کلی و اصالت • ایجاد انگیزه، هیجان و درگیرکنندگی |
یافتن اطلاعات (Finding Out)
| توضیح | تمرکزها |
|---|---|
| معمولاً در این مرحله، دانش‌آموزان در فرایند برنامه‌ریزی برای یافتن اطلاعات جدید و پژوهش درباره آن درگیر می‌شوند. اینکه دقیقاً چه کاری انجام دهند، به شیوه‌ای بستگی دارد که قرار است اطلاعات را پیدا کنند. آن‌ها ممکن است آزمایش کنند، نظرسنجی انجام دهند، در وب جست‌وجو کنند، ویدئو تماشا کنند، با متخصصان ایمیل یا تماس تصویری برقرار کنند، از والدین یا دیگران سؤال بپرسند، متن بخوانند، تصاویر را بررسی کنند، به پادکست، داستان یا سخنرانی گوش دهند، آثار هنری را بررسی کنند یا از طریق فرایند آزمون و خطا پیش بروند. همچنین ممکن است یافته‌های خود را ثبت کنند تا بتوانند هنگام ادامه فرایند تفکر، به آن‌ها مراجعه کنند. ممکن است برای نخستین بار، پرسش‌ها یا شگفتی‌های جدیدی نیز به آنچه می‌دانند اضافه کنند: فکر می‌کنم می‌توانیم / باید… شاید بهتر باشد دربارهٔ … جست‌وجو کنیم. چه می‌شود اگر…؟ من فهمیدم که… اوه، حالا می‌دانم… این موضوع باعث می‌شود دربارهٔ … فکر کنیم. | • گردآوری اطلاعات جدید برای پاسخ دادن به سؤالِ چالش‌برانگیز • پرورش مهارت‌های پژوهشی موردنیاز • یادگیری سازمان‌دهی و مدیریت فرایند یافتن اطلاعات • داشتن تجربه‌های مشترکی که به دانش‌آموزان امکان دهد درباره تفکر خود با دیگران صحبت کنند • برانگیختن کنجکاوی از طریق تجربه‌ها و اطلاعات جدید • یادگیری ثبت مؤثر اطلاعات گردآوری‌شده |
سامان‌دهی و نتیجه‌گیری (Sorting out)
| توضیح | تمرکزها |
|---|---|
| این مرحله، مرحله‌ای حیاتی در ارزیابی میزان درک و فهم است. در این مرحله، دانش‌آموزان معمولاً یافته‌های خود را تحلیل کرده و با دیگران به اشتراک می‌گذارند. آن‌ها ممکن است برای پردازش اطلاعاتی که به دست آورده‌اند، از ریاضی، هنر، زبان، سازمان‌دهنده‌های گرافیکی، نمایش، رقص، موسیقی و… استفاده کنند. آن‌ها درباره اطلاعات گفت‌وگو می‌کنند، به آن پاسخ می‌دهند، یافته‌های خود را به اشتراک می‌گذارند و آن‌ها را پردازش می‌کنند. در این فرایند، دانش‌آموزان درک جدید و عمیق‌تری از مفهوم خود را آشکار می‌کنند و الگوها و روندها را تشخیص می‌دهند. در نتیجه‌ی این فرایند پردازش اطلاعات، ممکن است پرسش‌های جدیدی نیز شکل بگیرند. شواهد کلامی «قبلاً فکر می‌کردم… اما حالا فکر می‌کنم…» «حالا می‌توانم به بعضی از پرسش‌هایم پاسخ بدهم.» «انتظار نداشتم که…» «می‌توانم این را به … ارتباط بدهم.» «یاد گرفته‌ام که…» «این یعنی / فکر می‌کنم این یعنی…» «این به من می‌گوید که…» «حالا دارم درباره‌ی … کنجکاو می‌شوم.» «دارم یاد می‌گیرم که چگونه…» | • درک و معنا بخشیدن به اطلاعات گردآوری‌شده • آشکار کردن تفکر جدید و درک عمیق‌تر • پاسخ دادن به پرسش‌ها • بازبینی و مرور ایده‌های اولیه و ترکیب و یکپارچه‌سازی آن‌ها • تفسیر اطلاعات و ارتباط دادن آن با دیگران |
پیشروی بیشتر (Going further)
| توضیح | تمرکزها |
|---|---|
| در این مرحله، معلمان معمولاً مسئولیت بیشتری را به دانش‌آموزان واگذار می‌کنند. دانش‌آموزان ممکن است روی پروژه‌ها یا پژوهش‌هایی کار کنند که مستقل‌تر هستند و بر جنبه‌هایی از کاوش تمرکز دارند که لازم است درباره آن‌ها اطلاعات بیشتری به دست آورند یا به آن‌ها علاقه‌مندتر شده‌اند. دانش‌آموزان همچنین برخی از مهارت‌هایی را که در جریان کاوش مشترک یاد گرفته‌اند، در یک زمینه شخصی‌تر به کار می‌گیرند. نشانه‌های کلامی: «می‌خواهم درباره‌ی … بیشتر بدانم.» «چرا / چگونه / چه چیزی / کجا / چه زمانی / چگونه ممکن است…؟» «آیا می‌توانیم…؟» «فکر می‌کنم باید / می‌توانم… » «درباره‌ی … گیج شده‌ام.» «هنوز لازم است بدانم / انجام بدهم که…» | • فراهم کردن فرصت برای دانش‌آموزان تا پرسش‌ها و علایقی را که در طول فرایند کاوش شکل گرفته‌اند، دنبال کنند • کار مستقل‌تر دانش‌آموزان بر روی پژوهش‌ها و بررسی‌ها |
بازاندیشی و اقدام (Reflecting and acting)
| توضیح | تمرکزها |
|---|---|
| معمولاً دانش‌آموزان در فعالیت‌هایی درگیر می‌شوند که به نوعی یادگیری آن‌ها را به عمل تبدیل می‌کند. این اقدام می‌تواند به‌صورت فردی یا مشارکتی انجام شود و ممکن است در پایان فرایند کاوش یا در طول آن اتفاق بیفتد. دانش‌آموزان همچنین آنچه را یاد گرفته‌اند و چگونگی یادگیری خود را مرور، بازبینی و درباره آن بازاندیشی می‌کنند. آن‌ها در فعالیت‌هایی شرکت می‌کنند که به فرایند کاوش نوعی جمع‌بندی و پایان‌بندی می‌دهد، اما هم‌زمان آگاه‌اند که پرسش‌های جدیدی شکل گرفته و امکان بررسی و پژوهش بیشتر وجود دارد. نکته مهم این است که دانش‌آموزان آگاهی خود از چگونگی یادگیری‌شان را با دیگران به اشتراک می‌گذارند. نشانه‌های کلامی: «قبلاً فکر می‌کردم… اما حالا فکر می‌کنم…» «می‌توانم از این یادگیری زمانی استفاده کنم که…» «من / ما باید…» «یاد گرفته‌ام که…» «درباره‌ی … اطلاعات بیشتری یاد گرفته‌ام.» «دفعه بعد لازم است…» «ای کاش…» «در … بهتر شده‌ام.» | • کمک به دانش‌آموزان برای به‌کارگیری یادگیری خود در موقعیت‌ها و زمینه‌های دیگر و استفاده عملی از آموخته‌ها • فراهم کردن امکان بازاندیشی دانش‌آموزان درباره اینکه چه چیزی و چگونه یاد گرفته‌اند و تعیین هدف برای آینده • ارزیابی میزان درک نهایی و رشد مهارت‌ها |
ارزیابی و بازبینی (Evaluating)
| توضیح | تمرکزها |
|---|---|
| معلمان با استفاده از بازخورد دانش‌آموزان، ارزیابی‌های یادگیری و بازاندیشی‌های خودشان در طول مسیر کاوش، اکنون مکث می‌کنند تا اثربخشی کل فرایند را بررسی کنند. آن‌ها به فرایند یادگیری بازمی‌گردند و از خود می‌پرسند که درک، مهارت‌ها و نگرش‌ها / گرایش‌های یادگیری دانش‌آموزان چگونه تقویت شده‌اند و چه مواردی هنوز به توجه بیشتری نیاز دارند. بازاندیشی‌های مربوط به فرایند کاوش ثبت می‌شوند و بسیاری از آن‌ها، زمینه را برای برنامه‌ریزی و فکر کردن درباره فرایند کاوش بعدی فراهم می‌کنند. | • مرور فرایند کاوش برای شناسایی نقاط قوت و ضعف • شناسایی پیشنهادهایی برای برنامه‌ریزی‌های آینده |
