مفهوم ارتباط به یکی از مهمترین مفاهیم در زندگی انسانها تبدیل شده است. هر روز با افراد جدیدی درگیر هستیم و با آنها در ارتباط برقرار میکنیم. گاهی اوقات این ارتباطها به نظرمان موفقیتآمیز و گاهی همراه با کجفهمی است. برای تقویت مهارت ارتباط مؤثر، نیاز به شناخت دقیق و کامل از اجزای یک ارتباط داریم.
ارتباط به معنای انتقال اطلاعات، احساسات و نظرات بین دو یا چند فرد یا گروه است. این اطلاعات میتوانند به صورت شفاهی، نوشتاری و یا حتی از طریق نمادها و علامتها منتقل شود.
هر ارتباط شامل اجزای مختلفی مانند فرد فرستنده، پیام، فرد گیرنده، کانال ارتباطی و فرهنگ و ساختار است. فرد ارسال کننده، فردی است که پیام را ارسال میکند و فرد گیرنده، فردی است که پیام را دریافت میکند. پیام، محتوایی است که فرد ارسال کننده میخواهد ارسال کند و کانال، وسیلهای است که برای ارسال پیام استفاده میشود. فرهنگ و ساختار شامل قوانین، مقررات، اعتقادات، مقدمات فرهنگی و اجتماعی و غیره است.
تنوع پیامها، کانالهای ارتباطی و فرهنگ و ساختار باعث میشود که پرداختن به مهارت ارتباط موثر و تعریف آن در کلاس درس همراه با پیچیدگی و گستردگی باشد. به یک موقعیت ساده در کلاس فکر کنید. فرض کنید بعد از آزمون میخواهید بازخوردی از عملکرد هر دانشآموز به او بدهید. شما دوست دارید که این بازخورد که همان پیام شماست به طور دقیق و کامل به دانشآموز منتقل شود. برای این کار ممکن است پیام گفتاری خود را از کانال یک گفتوگو به دانشآموز منتقل کنید یا به جای این کار یک پیام متنی را از کانال کارنامه به او برسانید. حتی میتوانید پیامتان را به صورت یک تصویر یا نمودار در آورید و از کانال یک ایمیل شخصی برای او بفرستید.
پیام: متن، صدا، تصویر
خوب که نگاه کنیم پیام میتواند به شکل متن، صدا، تصویر یا ترکیبی از آنها باشد. مثلا وقتی حرف میزنیم صدای ما پیامی را منتقل میکند و حرکات ما مانند تصویری است که ممکن است پیام ما را کاملتر کند. فیلم ترکیبی از تصویر و صداست. نمودارها و نظمدهندههای گرافیکی ترکیبی از متن و تصویر هستند و …
وقتی به این گستردگی در پیام توجه میکنیم میبینیم که موقعیتهای زیادی در کلاس درس برای برقراری ارتباط وجود دارد. هر زمان که متنی را در اختیار دانشآموزان قرار میدهیم، داریم پیامی را به آنها منتقل میکنیم. هر وقت تصویری را در کاربرگ خود به کار میبریم، آهنگی را با آنها گوش میدهیم، فایل ارائهای را به آنها نمایش میدهیم و …در حال برقراری ارتباط در کلاس درس هستیم.
هر ارتباطی مؤثر است؟
ارتباط مؤثر، ارتباطی است که در آن گیرنده همان پیامی را بفهمد که فرستنده میخواسته بفرستد. بنابراین مهارت ارتباط مؤثر شامل مهارتهایی برای فرستنده و گیرنده است. مثلا فرستنده باید بتواند پیام خود را در قالبهای گوناگون به طور مؤثر تنظیم کند، کانالهای ارتباطی را بشناسد و بهترین کانال برای فرستادن پیامش را انتخاب کند. همچنین گیرنده باید بتواند با توجه به نوع پیام مهارتهایی مانند گوش دادن مؤثر، شناخت و درک تصاویر و نمودارها و تفسیر پیام را داشته باشد. همچنین خوب است توجه کنیم که با توجه به پیشرفت ابزار دیجیتال، بخش مهمی از مهارت ارتباط مؤثر، معطوف به استفاده درست و کاربردی از این ابزار و فهم آن است.
در یک کلاس درس میتوانیم از چند جهت به موقعیتهای برقراری ارتباط مؤثر نگاه کنیم و به تقویت این مهارت در خودمان و دانشآموزان بپردازیم.
- معلم هنگام درس دادن دارد محتوای آموزشی را در قالب پیام در اختیار دانشآموزان قرار میدهد. بنابراین معلم به عنوان فرستنده پیام باید بتواند از انواع مختلف پیام به طور مؤثر استفاده کند.
- گفتوگوهای کلاسی چه بین دانشآموزان و چه بین معلم و دانشآموز(ان) نمونههایی از موقعیتهایی برای ارتباط کلامی هستند.
- موقعیتهایی که دانشآموزان در آن در قالب متن، تصویر یا نمودار یک مفهوم را توضیح میدهند، موقعیتهایی برای برقراری ارتباط مؤثر هستند.
- …
در تابستان ۱۴۰۱، در ناروَن دورههایی با عنوان متن، صدا، تصویر برای مقطع دبستان و متوسطه دوره اول طراحی کردیم و در آنها به شناسایی موقعیتهای برقراری ارتباط موثر در کلاس درس و ویژگیهای یک پیام موثر پرداختیم. با مراجعه به بخش دورهها میتوانید اطلاعات بیشتری در این زمینه به دست آورید.
